Костёл Пресвятой Девы Марии в деревне Задорожье

Объект историко-культурного наследия ІІІ категории (213Г000385) ...

Церковь Преображения Господня в деревне Мамаи

Объект историко-культурного наследия ІІІ категории (213Г000394) ...

Костёл Непорочного Зачатия Девы Марии в деревне Удело

Объект историко-культурного наследия ІІ категории (212Г000417) ...

Церковь Святителя Николая Чудотворца в деревне Заборье

Объект историко-культурного наследия ІІІ категории (213Г000383) ...

Костёл Святой Анны в деревне Мосар

Объект историко-культурного наследия ІІ категории (212Г000397) ...

Церковь Успения Пресвятой Богородицы в деревне Ковали

Объект историко-культурного наследия ІІІ категории (213Г000392) ...

Часовня Святого Ильи в городе Глубокое

Объект историко-культурного наследия ІІІ категории (13Г000364) ...

В старину дуда была настолько популярна, что в словаре Яна Станкевича находим значение "дударное село" - "деревня, в которой находятся дудари". Распространенность данного инструмента подтверждают также многочисленные пословицы и устойчивые выражения: Скакаць пад (нечыю) дуду; Чорт дуду надзьмець, калі дух ідзець; Бо бяз дудкі, бяз дуды – ходзяць ногі ня туды; Грай а грай, дуданька, зь сёл да сёл, каб наш Міколка быў вясёл; Купіў дуду на сваю бяду; Як дуду настроіў, так грае; Мядзведзь здох—складай дуды у мех; Калі араць, дык у дуду не іграць; Дудар дудару дарма іграець; Трэба дуды ў мех збіраць; Дуды ў мех і квіта; І дуды вобземлю; Дуда ты Мамонава!

Пожалуй, ни в одном языке нет столько пословиц про этот инструмент, как в нашем. Это свидетельство о невероятной популярности дуды в народе. Кроме языковых и литературных источников, у нас сохранились также другие сведения. На их основании исследователь дуды и дудар Евгений Барышников составил несколько карт, сконцентрировавшись на исторических материалах (упоминаниях о дуде до XIX в.), сведениям "этнографического" периода (от начала XIX и до середины XX в.), современных записях, а также на происхождении музейных дуд и их фотоизображениях. Дополнительно автор показывает места реализации топонимов с корнем дуд* и приводит сведения из работ других исследователей.

 Карта "белорусской дуды"На итоговой карте хорошо видны основные места концентрации, где "А" - это Дисненщина, "Б" - окрестности Прозорок и озера Шо, "В" - Борисовщина, "Г" - Городоччина, "Д" - Свентянско-Игналинский регион. Нетрудно заметить, что места выступления "белорусской дуды" (хотя некоторые это название оспаривают, но именно так называли ее Ян Барщевский и Янка Купала) фактически припечатывают этнические границы белорусов, с учетом территорий, отошедших к Литве, Латвии и России. И это не является основанием для разделения, наоборот - дуда объединяет нас с ближайшими регионами - Свентянами в Литве, Двинском в Латвии и с Себежем в России - через общую традицию. В любом случае на карте хорошо видно, что центр именно этой дударской традиции находится в Беларуси, точнее - в географическом центре Европы, что на озере Шо.
Карта Та же самая концентрация дуд подтверждается и на польской карте межвоенного периода, найденной Тимофеем Авилиным. На ней в верхнем правом углу примерно обозначены границы Глубоччины. Карта эта делалась на основе политической карты того времени, отсюда нет данных по "восточной Беларуси", и внимание, наверное, в первую очередь уделялось изучению польских дуд, но то, что концентрация волынки в нашем регионе была отмечена исследователями уже тогда, довольно существенно.
Безусловно, на основании картографических данных можно утверждать, что волынка - это инструмент поозерский (или подвинский). Ареал сведений о ней почти идентичен границам историко-этнографического региона Беларуси - Поозерья (Подвинья), который нельзя соотносить только с территорией Витебской области и более точен в отражении культурно-ландшафтных черт этого региона. Достаточно упомянуть символическую привязку дуд к озерам и их окружениям в рассказах Яна Барщевского или воспоминаниях латышского поэта Яна Райниса, который в детстве ходил на рум слушать волынщиков-плотогонов из Беларуси, что сплавляли лес по Двине...

Ян Райнис
(Фрагмент из эпоса детства "Солнечные лета")

Свет лятункаў застаецца,
Буйнае жыццё ў хаціне, —
Даўгаву разліў пакінуў,
Мкнецца плынь вады вялікай.

Ціха, цёпла летняй ноччу.
Цесна вогнішча абселі.
З купіны Васіль гаротна
Выдыхнуў даўгую песню.

I дуды журлівай гукі
Вёў самотнік аднатонна.
Сум у плойме плытагонаў
У душы ў хлапца затросся.

Ой ты, дудка мая,
Весялушка мая.

Былі ў бацькі тры сыны,
I ўсе яны Васілі.
Адзін коні пасець,
Другі лапці пляцець,
Трэці сядзіць на камені,
Дзяржыць дуду на рамені.

Ой ты, дудка мая,
Весялушка мая,
Весяліла ты мяне
На чужой старане.

Сум у Даўгаве ўтапіўся,
Сплыў з паводкай, на ўзбярэжжы
Зноў вясна святкуе свята,
Ўвесь лазняк пазалаціўшы.

Дзе вада спадала, следам
Травы лезлі, зелянелі,
Расцвілі на поймах кветкі,
Зацвіла вада таксама.

Поўна рэчышча з краямі,
Жоўта-шэры вір шалее:
Зносіць чоўны з пераправы,
Караблі нясе імкліва.

Важкія прыносіць стругі —
Жываты з ячменем, жытам —
Тоўста ў хвалях асядаюць,
Так ракой плывуць каровы.

Стругі днеюць белагруда,
Вёслы ўскідваюць рытмічна,
Распяваюць песні гудаў*,
Праплываючы як здані.

* Г у д ы - белорусы (мастера, умельцы)

Перевод: Рыгор Барадулін

Игнат Буйницкий с дочкойКстати, помимо других важных вещей, которые дуда помогает понять о самих себе и о нашей культуре и истории, одна из важнейших - отсутствие разделения на восточную и западную Беларусь. В контексте дуды затирается также и граница между Полоччиной и Виленщиной. Вместе с Лепельщиной, Полотчиной, Дисненщиной, Ушаччиной, Городоччиной Глубоччина образует сильный дударский ареал, центр которого для нас, жителей Глубокого, конечно, находится здесь.
Сердцем дударской традиции Глубоччины были окрестности озера Шо, деревни Поливачи и Прозороки. Здесь действовала театральная труппа Игната Буйницкого, в которой играл дудар Адам Шульга. Этот факт подтверждается и несколькими фотографиями. Местный дудар сидит первый, с левой стороны. Рядом с ним - скрипач и цимбалист. Таким образом, в театре Буйницкого использовались три традиционных народных инструмента того времени: волынка, скрипка и цимбалы. В стихотворении, посвященном нашему знаменитому земляку, Янка Купала писал:

Важна рэй Ігнат Буйніцкі
Ў танцах нашых водзіць,
Аж здаецца – усё чыста
Хадыром з ім ходзіць.

Калі пусціцца скакаці, –
Ажно сэрца скача;
Лепшых танцаў і ўвесь Піцер
Бадай што не бачыў.

Ці “Мяцеліца”, ці “Юрка”,
“Мельнік”, ці “Антошка”, –
Ўсё ў яго сыходзіць гладка,
Не змыліць ні трошка.

Пад дуду і пад цымбалы
Топне, прыспявае...
Сцеражыцеся, ўсе людзі:
Беларус гуляе!

Не ўнімайся ж і скачы нам,
Покі сілы хваціць,
Мо пачнуць і думкі нашы
Весялей скакаці!

Янка Купала был одним из участников белорусского вечеринки в Петербурге в 1911 году, на которую была приглашена труппа Игната Буйницкого. В своей корреспонденции для "Нашей Нивы" он сообщал: "За хором шли по сцене поставленные п. Игнатием Буйницким белорусские танцы под дуду, цимбалы и скрипку".
Трупа театра Буйницкого. 1912 годВ журнале Litva от 15.02.1911 года исследователем Тимофеем Авилиным найдена публикация перепечати текста Янки Купалы с "Нашей Нивой" на польском языке. В статье "Белорусский деятель", посвященной деятельности актеров театральной группы под руководством Буйницкого, вспоминается: "Наверное, впервые Петербург имел возможность восхищаться веселыми, полными жизни белорусскими скоками: Юрком, Мельником, Цобором, Метелицей и др.". Кроме этих танцев, первая профессиональная труппа выполняла "Лявониху", "Воробья", "Гневаш", "Чобот", "Качан", "Чабрец", "Антошку", "Бычок" и "Польку". Сотрудничал Игнат Буйницкий с композитором Л. Роговским и хормейстером труппы Я. Феоктистовым, которые помогали вводить в репертуар народные песни. Актерами выполнялись следующие песни: “Дуда-весялуха”, “Чаму ж мне не пець”, “Ах ты дзьмі”, “У горадзе рэчка”, “Баба ракі варыла”, “Падушачка”, “За гарамі, за лясамі”, “Ох ты дуб”, “Прыляцелі гусі”, “Ды куды ж ты, дуб зялёны”, “Чалавек жонку б’е” и другие.
Второй раз актеры Буйницкого посетили Петербург в 1912 году. "Наша Нива" сообщала: "Как вышел п. Буйницкий со своими танцорами и крестьянами-белорусами, дударем, цимбалистом и скрипачом, - по-простому переворачиваясь, то это сразу приняли все с захватом, все, кто там был, ударили в ладошки". Подобное сообщение газета напечатала и о "Белорусской вечеринке", организованной белорусскими студентами в Варшаве в 1913 году: “Найбольш падабаліся публіцы нашы народныя танцы пад загадам штукара-танцора Ігната Буйніцкага. Яго трупа па шэсць пар танцораў пад музыку сялян, што з ім разам прыехалі: дудара, скрыпача і цымбаліста, проста зрабіла на публіку захват і дзіва...”. Образ Игната Буйницкого как выдающегося танцора прекрасно вырисовывается в воспоминаниях Сигизмунда Абрамовича, который был ведущим драматическим актером труппы: "Сам Буйницкий был и драматический артист и входил, подпевая баском, в состав нашего небольшого, но хорошо организованного хора, с явным удовольствием читал со сцены забавные стихи Альберта Павловича. Но, как я глубоко убежден, Игнат Буйницкий прежде всего был «до мозга костей» танцор. Прославленные нашими гастролями белорусские «скокі» в исполнении Буйницкого с ансамблем были неповторимым зрелищем. Это - стихия, когда разыгрывалась «веселая метель» ... Мы каждый вечер видим это, действия и движения повторяются, я сам беру у них своё еще довольно неуклюжее участие, и меня охватывает и несет каждый вечер мелодия дуды и скрипки..." (Полымя, 1971 г.).
Трупа Игната Буйницкого после выступления.Еще Адама Шульгу и его дуду можно видеть вот на этой, менее известной, гастрольной карточке трупы Буйницкого в Петербурге.
Кроме сведений о дударе из труппы Буйницкого, известно имя еще одного дударя с Глубоччины - Петр Бурец. В 2007 году музыкант и исследователь Дмитрий Сосновский встретил в этнографической экспедиции Николая Короткевича, 1932 г.р. (д. Свила, Глубокского района), который в детстве, в предвоенный период, часто присутствовал, когда играл дудар Петр Бурец. Дмитрий Сосновский вот так вспоминает эту встречу: "По информации М. Короткевича, Петр Бурец использовал дуду с большим мешком, поэтому мог долго петь под аккомпанемент своего инструмента. Это была культурная ценность всей округи, поэтому к талантливому музыканту послушать импровизированные концерты приходили даже офицеры польской стражницы (заставы), которая находилась неподалеку". Может, на Глубоччине живут еще родственники этого дударя? Может, в их семейных архивах сохранились какие-то новые сведения, фотографии или другие сокровища?
Н.Короткевич показывает посадку музыканта и способ держания инструмента.2007 г.Слово "дударь" имеет гораздо более широкое значение, чем просто определение музыканта. Об этом свидетельствует и известная пословица: "И косец, и жнец, и на дуде игрец". Кроме занятий колдовством и различными ремеслами, волынщик мог быть еще и «песняром». Псевдоним Дудар избирали себе многие белорусские писатели и поэты, Дударями называли они друг друга в своих стихах-посвящений.
Дудой увлекался и еще один наш земляк - Вацлав Ластовский. Под псевдонимом Власт он пересказал и адаптировал под белорусскую действительность невыразимой красоты рассказ польского писателя Казимира Пшэрвы-Тэтмаера "Дудар". В этой истории белорусский музыкант после смерти идет на небо, играет там перед самим Богом "Цяцерку". После этого ему разрешается вернуться на родную Борисовщину, поскольку святой Петр обеспокоен тем, что ангелы в небе все более охотно поют светские песни. Переиздание этого произведения было совершено в Мюнхене в 1957 году издательством "Бацькаўшчына". Кроме самого текста, оно интересное тремя чудесным иллюстрациями Михася Наумовича и (или) Петра Сыча, "которые выполнили значительную часть иллюстраций для раздельных сказок". На одном из этих изображений Янка Дудар спускается в родную пущу на Борисовщине по птичьему пути. Что важно, на рисунках правильно отражено строение белорусской дуды с одним звуком.

ДУДАР
Вацлаў Ластоўскі

Памёр стары Дудар, вясковы музыка, і душа яго, узяўшы дуду за пазуху, пайшла ў неба.
Падышоў ён да неба - глядзіць: зачынена. «Ну, - думае, - спяць».
Сеў на калодачку каля брамы і чакае дня. Доўга сядзеў, і стала яму маркотна. Дастаў з-за пазухі дуду, папрабаваў пішчык і давай памаленьку іграць. Пярвей ціха, пасля ямчэй, а там і падпяваць пачаў.
Ажно чуе голас з-за брамы:
- Хто там?
«Мабыць, святы Пётра», - падумаў Дудар, але адказвае смела:
- Я!
- Хто - «я»?
- Дудар!
- Чаго глотку дзярэш?
- Саўсім не дзяру - пяю.
- Каб цябе... А чаму ж гэтак позна прыйшоў?
- Ніяк нельга было раней: памёр пад самы вечар.
- Пад вечер? - здзівіўся за брамай. - Дык на добры лад табе трэба было б яшчэ на палавіне дарогі быць.
- Ага, святы Пётра. Я дасужы - беларус, ведама.
- А адкуль ты? З-пад Барысава?
- З таго боку.
- А з якой вёскі?
- Дык хоць і скажу табе, ты ж усё роўна не ведаеш.
- Кажы, кажы, я ўсё ведаю.
Сказаў Дудар і вёску.
- Як тваё імя? - дапытваў далей голас.
- Янка.
- А па прозвішчы?
- Дудар.
- Ну, добра, Янка Дудар, пакуль развіднее, пасядзі каля брамы ды глядзі не гамані тут.
Стаў Дудар дня чакаць. Сядзеў, сядзеў, ізноў маркотна зрабілася, да таго ж перад раніцай холадам пацягнула, хоць гэта і летам было. Ізноў дастаў ён сваю дуду, чуць-чуць наігравае, каб за брамай не пачулі.
Зірк - а на частаколе нейкія галоўкі паказаліся - адна, другая, трэцяя... Анёльчыкі.
- Слухайце, слухайце, - кажа адзін, - вось хораша іграе!
Тут ужо Дудар не вытрымаў і пачаў іграць на ўвесь голас.
- Ах, як хораша! Вось хораша! І што гэта за музыка такая? - дзівуюцца анёльчыкі.
- Гэта барысаўская, - сказаў Дудар.
Раптам загрымелі ключы ў замку і адчынілася брама. У браме стаяў нябесны ключар, святы Пётра.
- Дудар!
- Чаго?
- Пойдзем!
А па небе ўжо разышлася погаласка, што прыйшоў музыка з Беларусі і дужа хораша іграе на дудзе. Дайшло гэта і да самога Бога, каторы, выйшаўшы з пакояў, сеў на ганку прахаладзіцца: за работу не браўся дзеля таго, што нядзеля была.
Не паспелі Дудару кватэры азначыць, як прыйшоў па яго анёл, толькі не такі, як папярэднія - маленькія, у белых кашульках, з белымі крыллечкамі, а вялікі, у сярэбранай адзежы.
- Янка Дудар! - сказаў пасланец.
- Што, паночку?..
- Праўда, што ты ўмееш іграць?
- Праўда!
- А пайграў бы?
- А чаму ж не пайграць! Перад кім?
- Перад Богам Святым!
Пачухаў Дудар патыліцу, ды нядоўга думаў. Барысавец быў, а ўсе барысаўцы - народ смелы.
- Пайграю, - кажа.
- Ну, дык пойдзем! - кажа анёл.
Пайшлі. Анёл спераду, Янка ззаду. Глядзіць, дзівуецца.
Абапал дарогі сярэбраныя хаты, а жывуць у іх святыя. У канцы вуліцы пабачылі самога Бога, каторы сядзеў на ганку і чакаў.
Дудар далікатненька пакланіўся - быў ён чалавек бывалы і ведаў, як дзе трэба захавацца. Бог кіўнуў галавой.
А кругом ужо сабраліся анёлы - малыя і вялікія, арханёлы ў залатых і сярэбраных адзежах, святыя і проста так справядлівыя душы - мужыкі і бабы. Народу цьма, яблыку недзе ўпасці, і ўсе хочуць паслухаць музыкі.
- Ну, Дудар, - сказаў Бог, - іграй!
А Дудар ізноў пакланіўся і кажа:
- Пакорна кланяюся вяльможнаму Пану Богу, і выбачайце, што я спытаю: ці няма тут на небе каго-небудзь з нашых, барысаўскіх, толькі каб з маладых?
- А нашто табе?
- Пад танцы іграць лаўчэй.
Усміхнуўся Бог і даў знак анёлам. Паляцела двое, але скора вярнуліся, кажуць:
- Знайшлі двох барысаўцаў, толькі дужа старых.
- Старыя няздатны, - сказаў Дудар, - не патрапяць станцаваць. Выбачайце, што спытаю: куды ж падзеліся маладыя? І маладыя ж іншы раз паміраюць.
А святы Юр'я на гэта кажа:
- Маладых трэба ў чысцы шукаць.
- А і праўда, - сказаў Дудар, - не йначай, як у чысцы. Пэўна, што ў чысцы. На маёй памяці колькі таго народу перамерла: Мікіта Гарбуз - той, што ад гарэлкі задохся, Сцяпан Крук з Докшыц, катораму ў карчме лоб пашчапалі, Арцём Лыка з-пад Зембіна і Антось Прычэпка з-пад Дзядзілавіч - добрыя танцоры былі: прыбілі іх на ігрышчах.
Дудар доўга б яшчэ вылічаў памёршых маладымі барысаўцаў, але Бог кіўнуў рукой:
- Іграй!
- Якую?
- Якая лепшая. Вясёлую!
- Вясёлую, дык вясёлую...
Настроіў Дудар пішчыкі, надуў мех, заграў.
Добра ці дрэнна іграў ён, не памятаў гэтага, гэтак захваціла ў яго дух ад радасці, што годзен стаўся іграць перад самім Богам.
Толькі калі кончыў, бачыць - Бог ківаець галавой: здаволен. А анёлы і святыя, дык тыя не нахваляцца:
- Ах, як добра! Во дык добра!
І калі Бог пайшоў у свае пакоі, яны пачалі прасіць Дудара, каб яшчэ пайграў. Пасля папяяў. А музыка і рад гэтаму - іграе ды пяе так, што па ўсім небе гул раздаецца. Слухалі, слухалі справядліўцы, а пасля і самі пачалі падпяваць - спярша ў паўголаса, а пасля і ад Дудара не адстаюць:

Ох ты, дудка мая,
ух-я!
Весялі ты мяне,
ух-я!
На чужой старане,
ух-я!

Дудары Стахван Шахавец и Фёдар Тихановец вместе с писателями-молодняковцами. 1920-е гг.Пяюць усім небам, падбіваючы ў далонькі. Праходзіць міма святы Яззп. Глядзіць, што за дзіва?! Заместа арханёла Гаўрылы, каторы навучаў справядлівыя душы нябесных спеваў, сядзіць на ўслоне Дудар з дудой, а каля яго душы - мужчынскія і жаноцкія - хорам адхватваюць свецкія песні.
- Матухна Ты Святая! - крыкнуў святы Язэп, схапіўшы за галаву, і пабег да святога Пётры.
А туды якраз прыходзіць і сам арханёл Гаўрыла, гэтаксама жаліцца.
- Так і так, - кажа. - Ніхто не хоча вучыцца нябесных спеваў, усе пяюць беларускую «дудку». Дудар вучыць. Што рабіць?
Выйшаў Пётра на вуліцу, прыслухаўся, - праўда: па ўсім небе лунаюць беларускія песні.
- Гэтага нельга дазволіць, - кажа тады святы Пётра арханёлу Гаўрыле. - Ці не паклікаць нам сюды Дудара?
- Можна.
Ідзе Дудар, дуда пад пахай, пакланіўся.
- Дудар, - кажа святы Пётра, - а ці не лепей было б табе пайсці адгэтуль куды-небудзь у другое месца?
- З неба?
- Ну, ведама.
- А куды ж мне йсці?
- Хм, вось аб гэта ж - куды? - Святы Пётра задумаўся.
- Чаму ж вы хочаце, каб я адгэтуль пайшоў? Я ж нічога благога не зрабіў тут: не ўкраў, не скрыўдзіў...
- Ведаю, ведаю... Справа, братка, вось якая, на небе свецкія песні пачалі пяяць, - сам ты рассудзі - нягожа.
- Ну што ж, калі гэтак, то я пайду сабе.
- Толькі во бяда - куда цябе адправіць?.. А можа, дуду кінеш?
- Не, лепей я ўжо пайду адгэтуль.
- Куды пойдзеш?
- Я знайду сабе месца. Пайду туды, адкуль прыйшоў.
- У Барысаўшчыну?
- А то ж куды?
- А я думаў на якую-колечы звязду цябе паслаць.
- Нашто на звязду? Пайду ў Барысаўшчыну.
- Саўсім з раю?
- Э... што там рай? Наша Беларусь - гэта не неба. У Беларусі без песні нельга. Там людзі працуюць, а з песняй чалавеку ўсякае гора ў палавіну. Буду хадзіць са сваёй дудою па лясох і палёх. Будзе сядзець каля скаціны пастушок з жалейкай, нячутна падыду да яго і зайграю яму над вухам; пачне пяяць дзяўчынка, задумаўшыся над светлым руччом, навучу і яе, - няхай не заміраюць у Беларусі песні. Пойдуць мужы з тапарамі ў лес, я прытаюся за соснай і зайграю ім, каб спарней ішла ў іх работа. А не знайду людзей, буду слухаць, як шуміць цёмны бор, як бульчыць вада, пераліваючыся ў руччу, і падыграю ім. Эх, цяжка ў нашай старонцы, ды і добра ў ёй... Я яшчэ, як жыў, дык прасіў Бога, каб дазволіў мне па смерці ў Барысаўшчыне астацца. На ніякі рай не прамяняю яе.
- Ну, добра, калі так, ідзі сабе з Богам, - сказаў святы Пётра. - А то ты ўсё неба нам папсуеш. Толькі глядзі ж не крыўдуй!
- Якая тут крыўда?
Пакланіўся Дудар апосталу і выйшаў з райскіх варот на вялікую нябесную дарогу.
Была ноч. Стаў Дудар спускацца па птушынай дарозе ўніз. А калі пачуўся на волі, крыкнуў:
- Гэй, гэй! - І пачаў дуць з усёй моцы ў дуду.
І гэтак ішоў ён, усё ніжэй і ніжэй, спускаючыся ў барысаўскі бок, пакуль не схаваўся ў пушчы...

[1920-ыя]

Именно Вацлаву Ластовскому Янка Купала посвятил свое стихотворение под названием "Дудар".

Аўтару “Беларускай гісторыі” Власту

На кургане на адвечным,
Пад асінай векавой,
Сеў дудар, сагнуўшы плечы,
З пасівелай галавой.

На дудзе, на самагудзе
(А дуда – як веча звон)
Духам кліч пускае ў людзі –
Песьня ў песьню, тон у тон.

Як жывая, рвецца песьня,
Лесам-пушчаю шуміць,
З забыцьця зьмятае плесьню,
Мох зь мінуўшчыны ляціць.

Сьлед за сьледам ройным роем
Цені даўнага кладуць...
Князь за князем, бой за боем,
Як сягоньня, ў ход ідуць.

Роднай Бацькаўшчыны долю,
Як у люстры, бачыш так.
Долю-волю у бязвольлі,
Што сышла, ідзе няўзнак.

Гоман-славу, чорнай хваляй
Што зьбіралі курганы,
Белы косьці, што гублялі
Беларускія сыны.

Што сабе кавалі путы,
Ў бітвах мручы за другіх...
Як бы модлы і пакуты
Ўсіх – і наскіх, і чужых.

І сягоньняшняй праявай
Звоніць шчасьце небарак,
Што са славаю за славу
I памерці няма як.

I у будучыну гляне
Думкай песьня дудара,
Зь непрывычным запытаньнем:
Ці прачнуцца не пара?!

Так даўно у нас ня й гралі,
Дзіў адно плыве і чар,
Штораз вышай, штораз далей, –
Знаць, бывалы ён дудар.

Старасьвецкі ён музыка,
Важна толк вядзе ў дудзе,
Важна доляю вялікай
I свабодаю гудзе.

На курганавым каберцы
Нечувалае чуваць,
Што ўсё можа толькі сэрца
Беларусава паняць.

1910 год


При помощи критика Тихона Чернякевич удалось найти стихотворение Янки Пачопки, поэта из Глубокого. Впервые произведение было опубликовано в 1913 году в газете "Наша Нива" (№21). Информация о публикации была в биографии Янки Пачопки, но сам стих в интернете найти было невозможно, поэтому он до сих пор оставался неизвестным широкой публике. "Дудар" - именно так называется дебютное произведение нашего земляка. Возможно, стихотворение печатается здесь впервые с 1913 года.

ДУДАР
Ахвярую З. Русецкаму

Гэй, дудар, чаго ты змоўчаў?
Мо жалееш ты грудзей,
Або песні свае скончыў
Ты, над-Дзвінскі салавей?
Дзмі крапчэй – узноў пальецца
Песня валам, ды не трусь
Што ад песні ўскалыхнецца,
Як ад грому, Беларусь!
Націскай мяшок скураны,
Пальцы шыбчэй ў ход пушчай!
Скінь жуду, ды будзь рахманы...
Што ж маўчыш, брат – пачынай!
Можа хочаш на падмогу
Ты к сабе мяне прыняць?
Я патраплю, дзякуй Богу,
Мог і добра я пяяць.
Як-са знаеш – тваё дзела,
Толькі пара быў бы я:
Я б за шчыгла пеў бы смела,
Ты з дудой за салаўя.
Ні шманай, паладзіш скора.
Голас чыст мой, як дуда,
Знаў ён слёзы, знаў і гора.
Товіст крыху – ўся бяда.
А мо на ліха й добра будзе:
Тонка ты, а я таўсцей.
Як калі прымерна ў лузе
Із зязюлькай салавей,
Гукнем ж дудар! Гэй, не трусі
Годзе моўчкам нам стаяць!
Час прыйшоў для Беларусі
Песні радасці пяяць!
Знаюць хай: за час спакою
Беларускі дух ўсё жыў
І маўчком ён сам з сабою
Песні гэтыя злажыў.
І злажыўшы звонка, стройна
Нам з табою стаў пяяць.
Гукнем-ж громка і спавольна
Стыду послі каб не знаць.
Панатужым свае грудзі –
Духу хваце, гэй, не трусь,
Хай жа знаіць свет і людзі,
Што пяець ім Беларусь!..
І пакажам мы што маем
Усе не пушчай ад людзей:
Як калісь-то шчаснай долі
Ні за морам ужо дзень:
Бачце – сцелецца па полі
Яго вогністы прамень.
Скора, скора запылаіць
Ён над роднаю зямлёй
І навекі развітаіць
Нас з прадвечнай цемнатой.
Замест слёз, пагарды мукі
І змагання з галатой,
Дасць нам свету і навукі
І багацтва і спакой.
Мову нашу, што гукаем
С песняй звонкаю сваей,
Талент к штукам і навуцы,
Прагнасць знання і любоў,
Да работы сілу ў руцэ,
Да барбы шалёну кроў.
Словам, маем ўсё, што трэба,
Ўсё даўным даўно Бог даў
Толькі ўсё, што дало неба
Чалавек сабе забраў.
У гэтым мала мы зрабілі,
Зрабіць болі было як?!
Калі нас усе душылі,
Хто мог пхаў у свой кулак.
Дзякуй Богу і за тое,
Што наш дух саўсім не знік,
Бо аднялі ўсё людское,
Скарб духоўны і язык.
І на жарты чалавекам
Ні хацелі нас назваць.
Як звяры, усякім здзекам
Той к сабе – змагалісь браць...
Свет знямог адвену цьму,
Путы лопнулі стальныя
Павальней стала яму.
І цяпер, ні так мо скора,
Хмара покі перайдзе,
З вечнай крыўды, слёз і гора
Ён ўжо вызваліць сябе.
Апрануўшся, рахманы,
Выйдзе з цемры беларус.
Хай-бы крыўдзілі ня ў меру
Цела плёткай ці агнём,
А то нават й тую веру
Варачалі на сваём.
Й так пакінулі бадзяцца
На пакуту ці на смех,
(Мусі болей здзекавацца
Ткі пачулі ў сэрцы грэх),
Мужыка бяз мовы, сьвету
Здабываць для пана хлеб,
І цярпеў сталецця гэту
Муку ён нямы і слеп.
Но прайшлі часы ліхія,
Загаіўшы цяжкі раны
Стройны, крэпкі, бел і рус,
Гляне ён на на свет вясёла
Жаль спадзе з прыгожых век,
Но ужо цяпер ні як жывёла,
А як вольны чалавек.
Што далей за гэтым будзе
То павінен кожын знаць.
Нам-ж пяяць прысталі грудзі.
Дудар! – можам перастаць!
Скора мы ешча з табою
Узноў сайдзёмся папяём.
І то болей мы з сабою
Песень новых прынясём.
А цяпер бывай здаровы
Ды мяне не забывай
І гасцей для песні новай
Там з Дзьвіны сваей ззывай.

Янук Пачопка
“Наша ніва” 1913, № 21, с. 3.

Еще один стих, связанный с волынкой и традицией "Женитьбы Терешки", написал глубокский поэт Виталий Гаранович. Между прочим, традиция "Женитьба Терешки" была очень распространена на Глубоччине.

Жаніцьба Цярэшкі

Студзень гурбы з ветрам вершаць,
Замятае сцежкі.
Жаніх першы, хлопец лепшы,
Вяселле Цярэшкі.

Прыйшло грышча, дуда грае,
Вогнішча палае.
У плоце жэрдкі лічаць дзеўкі,
Лёс свой выбіраюць.

Падбіраюць бацька, маці
У каляды пару.
Каб у дзеўках не застацца
Ва ўзросце сталым.

Хлопец вывераным скокам
“Вішаньку” зрывае.
“Не будзь, лава, так высока”, –
Словы прамаўляе.

На прыпеўкі і пацешкі
Ноч багатай будзе.
Кожнай Мар’і па Цярэшку
Наварожаць людзі.

 Ознакомится со всеми материалами книги можно здесь